WAO
Door Agnes van Brussel
Wijzigingen in de arbeidsongeschiktheidswetten
“Is het hier Lourdes?” vroeg de linkse oppositie van de Tweede Kamer zich onlangs af. “Mensen gaan ziek naar het UWV (Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen, red.) en komen er weer gezond vandaan.” De onrust over de strengere keuringsregels van de WAO is groot en dat is nog maar het begin van de vele veranderingen in de arbeidsongeschiktheidswetgeving. Agnes van Brussel, die zelf tot twee keer toe in de WAO verzeilde en ook als rechtshulpverlener veel te maken had met de WAO, schetst de achtergronden van de wijzigingen.
Ruim 300.000 arbeidsongeschikten onder de vijftig jaar worden op dit moment gekeurd volgens de nieuwe strengere keuringsregels van de WAO. De herkeuringsoperatie leidt tot heftige emoties en in een enkel geval zelfs tot zelfdoding. Het televisieprogramma Zembla liet eind april de harde realiteit van de herbeoordelingsoperatie zien. Uit de eerste cijfers blijkt dat de helft van de WAO’ers geen uitkering meer krijgt en dus weer aan het werk moet. De nieuwe regels zijn zo streng dat ook mensen met een zware handicap of chronische ziekte arbeidsgeschikt worden verklaard.
Met de vraag “Is het hier Lourdes?” suggereren politici dat het UWV een oordeel velt over de vraag of iemand echt ziek is. Maar dat is niet waarom het draait in de WAO en de nieuwe arbeidsongeschiktheidswetten die in plaats van de WAO zullen komen. De wet meet niet of je ziek bent maar of je nog vaardigheden hebt waarmee je geld kunt verdienen. Het is de bedoeling dat arbeidsongeschikten weer zo veel mogelijk aan het arbeidsproces gaan deelnemen. Of dat gaat lukken is de vraag. Critici van het regeringsbeleid verwachten dat 150.000 ex-WAO’ers via de WW in de bijstand terecht zullen komen.
Inkomen bij ziekte
De terugkeer op de arbeidsmarkt hangt niet alleen van wetgeving af, maar ook van de flexibiliteit van werkgevers en ex-WAO’ers. Wetgeving is een beperkt middel.
Mensen kunnen zich om uiteenlopende redenen niet in staat voelen om te werken. Aan de hand van de WAO wordt bekeken wat je ondanks een ziekte of handicap nog kunt. Vervolgens is het de vraag of er geschikte banen zijn en voldoende begeleiding voor mensen die voor hun eigen werk zijn afgekeurd. En als dat werk er niet is of als werken absoluut niet mogelijk is, wat betekent dat dan voor je inkomen? Hoeveel inkomensbescherming mag je van de overheid verwachten en hoeveel solidariteit van de premie- en belastingbetaler? Dit is een politieke vraag die hier niet hoeft te worden beantwoord. Maar als die vraag is beantwoord, moet er wel een wet komen waarmee je aan de hand van objectieve normen kunt vaststellen of er recht is op een uitkering. Als dat niet het geval is, zegt dat niet dat je ziekte of handicap niet bestaat, maar dat er (in theorie) nog een kans is op de arbeidsmarkt. Als er wel recht is op een WAO-uitkering ben je niet een zielige gehandicapte met een WAO-stempel. De WAO zegt alleen maar dat je op dit moment volgens deze spelregels met deze klachten niet in staat bent een inkomen te verwerven en dus een uitkering ontvangt.
Sleutelen aan de WAO
Het afbouwen van verworven rechten is een pijnlijk proces. Maar bijna niemand zal ontkennen dat er iets moest veranderen aan de WAO. Bij zijn ontstaan was de WAO een riante regeling. Vooral tijdens en na de oliecrisis in 1967 groeide het aantal WAO’ers sterk, omdat werkgevers de WAO als een goedkope afvloeiingsregeling gingen gebruiken. In 1990 sprak Lubbers de historische woorden: “Nederland is ziek”. Hij zou opstappen als premier wanneer het aantal arbeidsongeschikten het miljoen zou bereiken. Sindsdien is er veel gesleuteld aan de WAO, met als voornaamste doel: minder mensen in de WAO. Het meest effectief was de maatregel om de verantwoordelijkheid voor ziekteverzuim meer bij de werkgever te leggen. Werkgevers moeten tegenwoordig een streng verzuimbeleid hanteren. Met een bloemetje komen ze er niet meer vanaf. Gesprekken, registratie, dossiers; als zieke werknemer krijg je weinig rust. Werkgevers ontkomen niet aan deze verplichtingen zonder financiële sancties en ook als werknemer moet je meewerken om geen loon of uitkering te verspelen. Het nieuwe verzuimbeleid werkt vooral bij werknemers die arbeidsongeschikt worden door psychische klachten of arbeidsconflicten. Op de grote groep mensen met een ziekte die geheel los staat van de arbeidsomstandigheden heeft het weinig effect.
De werknemer met een chronische ziekte of handicap wil in principe graag werken, maar soms lukt het gewoon niet en moet hij zich ziek melden. Fulltime werken is voor deze groep vaak niet haalbaar.
De combinatie van een gedeeltelijke WAO-uitkering en een parttime baan was tot voor kort een veel voorkomende situatie. Helaas is dit na 1 januari 2006 voor de nieuwe arbeidsongeschikten niet meer mogelijk.
Wijzigingen
Wat gaat er nu eigenlijk allemaal veranderen? De wijzigingen in de arbeidsongeschiktheidswetgeving op een rijtje:
• Sinds 1 januari 2004 moet de werkgever een zieke werknemer twee in plaats van één jaar doorbetalen. Pas daarna kan de werknemer in aanmerking komen voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering, die straks IVA-uitkering heet, Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten. Voor wie al ziek was voor 1-1-2004 geldt nog de oude regeling: één jaar doorbetaling. De werknemer krijgt ten minste 70% van zijn loon.
• Sinds 1 oktober 2004 gelden er nieuwe strengere keuringsregels. Het UWV beoordeelt of je met de ernst van je ziekte nog kunt werken. Als er drie functies zijn die je wel zou kunnen vervullen en er van elk drie (vroeger tien) arbeidsplaatsen bestaan, word je arbeidsgeschikt verklaard. De nieuwe herkeuringsregels gelden niet voor mensen boven de vijftig.
• Per 1 januari 2006 wordt de nieuwe Wet Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten (IVA) van kracht. Die komt in de plaats van de WAO. Alleen degenen die volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn, krijgen een uitkering. Wie voor 2006 al een WAO-uitkering had, mag die houden
• Voor wie gedeeltelijk arbeidsongeschikt is geldt vanaf 1-1-2006 de Wet Werkhervatting Gedeeltelijk Arbeidsgeschikten (WGA). De bedoeling is dat werkgevers zich gaan verzekeren om een aanvulling op het loon mogelijk te maken voor werknemers die gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn. Mensen die geen deeltijdwerk kunnen vinden, hebben recht op WW met een aanvulling en komen uiteindelijk in een minimumregeling. Deze kan zo laag zijn dat je afhankelijk wordt van het inkomen van je partner of van de bijstand.
• Ook voor Gedeeltelijk Arbeidsongeschikten geldt: wie al een gedeeltelijke WAO-uitkering heeft op 1-1-2006, kan deze houden
• De Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA) is de verzamelnaam van de IVA en de WGA
Kansen
De afgelopen decennia is er een arbeidsmarkt ontstaan die alleen plaats biedt aan jonge energieke mensen met een hoge productiviteit. Ouderen en mensen met een “vlekje” moesten maar in een regeling en konden vrijwilligerswerk en mantelzorg gaan doen. Nu er sprake is van vergrijzing en recessie komt de overheid hierop terug. Mensen met een ziekte of handicap moeten weer zo veel mogelijk aan het werk. Dat gaat niet vanzelf en daarom stimuleert de regering werkgevers om zogenaamde arbeidsgehandicapten in dienst te nemen. Het financiële risico van verzuim van deze groep wil de overheid wegnemen.
Wie ondanks zijn gezondheidsklachten aan het werk wil en daar niet in slaagt, moet zich eens verdiepen in de mogelijkheden van de wet REA, de wet Reïntegratie Arbeidsgehandicapten. Er is geld beschikbaar voor werkgevers die arbeidsgehandicapten een kans willen geven en er is geld voor omscholing en begeleiding. In de nieuwe arbeidsongeschiktheidswetgeving liggen weliswaar veel bedreigingen maar gelukkig ook kansen!
Psoriasis en de WAO
Psoriasis op zich is meestal niet de reden waarom mensen arbeidsongeschikt worden. Vaak is het de combinatie met andere problemen. In het onlangs gehouden TNS-NIPO-onderzoek onder mensen met psoriasis bleek dat 22% van de geënquêteerden in de WAO zit, van wie 2% alleen door ernstige psoriasis.
Meer informatie over werken bij ziekte en arbeidsongeschiktheid vindt u op www.ehbw.nl (eerste hulp bij werk). Geen computer? Bel dan de
EHBW-helpdesk: 0800-1151 (gratis).