Comorbiditeit
2 artikelen
Door Nicole Paehlig
Twee of meer ziektes tegelijk
Dat vijf tot tien procent van de mensen met psoriasis ook artritis psoriatica krijgt, dat wisten we al. Maar naast deze vorm van reuma zijn er nog allerlei andere aandoeningen die vaak in combinatie met psoriasis voorkomen. Op het moment dat iemand meerdere ziektes tegelijk heeft, spreken we van comorbiditeit. Daarbij maakt het niet uit of de aandoeningen chronisch zijn of niet. Welke aandoeningen zien we vaak in combinatie met psoriasis? Dermatoloog Elke de Jong van het UMC St. Radboud in Nijmegen dook voor Psoriasis in de literatuur.
“Er zijn diverse onderzoeken gedaan naar comorbiditeit bij psoriasis,” steekt Elke de Jong van wal. “Maar niet altijd is gewerkt met een controlegroep. Een controlegroep is een groep mensen die qua samenstelling vergelijkbaar is met de te onderzoeken groep, in dit geval mensen met psoriasis. Dat betekent onder andere dat de leeftijdsopbouw overeenkomt, dat er in beide groepen evenveel vrouwen als mannen zitten, en zo zijn er nog wel wat kenmerken te bedenken. In Duitsland is een grootschalig onderzoek gedaan waarbij wel met een controlegroep werd gewerkt. Uit deze studie bleek dat niet alleen artritis maar ook de ziekte van Crohn (chronische darmontsteking, red.), diabetes, overgewicht en een verminderde hartfunctie - het bloed wordt minder snel rondgepompt - relatief vaker voorkwamen bij mensen met psoriasis. Tegelijkertijd toonde het onderzoek overigens aan dat mensen met psoriasis minder vaak bacteriële huidinfecties hebben, minder galbulten en minder eczeem.” Lachend voegt De Jong toe: “Dat mensen met psoriasis minder snel een huidinfectie krijgen, betekent dat zij, in tegenstelling tot wat nog weleens wordt gedacht, minder besmettelijk zijn dan andere mensen! En toch willen specialisten nog altijd dat er zo min mogelijk psoriasisplekken aanwezig zijn als een psoriasispatiënt onder het mes moet, uit angst voor infecties. Dat is natuurlijk heel vreemd!”
Ze vervolgt: “Uit een onderzoek in Engeland kwam naar voren dat de darmziekte colitis ulcerosa vaker voorkomt bij mensen met psoriasis en in een Deense studie werd vaker leververvetting geconstateerd.” Relativerend: “Maar dat laatste kan ook door overgewicht komen. Ik vraag me dan ook af of het iets met psoriasis te maken heeft. En dat geldt ook voor diabetes. Mensen met overgewicht ontwikkelen eerder diabetes type 2.
“Volgens een Japanse onderzoeker krijgen mensen met psoriasis vaker hepatitis-C, terwijl een Brit over vaatproblemen en trombose sprak in zijn onderzoek uit 1978. In een ander oud onderzoek, uit 1982, werd nogal eens jicht aangetoond bij mensen met psoriasis. En de laatste jaren steeds vaker coeliakie, oftewel glutenovergevoeligheid.”
Oorzaken
Wat nu precies de reden is waarom deze ziektes relatief vaak naast psoriasis de kop opsteken, is niet duidelijk. De Jong: “Per ziekte is er een hele theorie over te verzinnen. Zo wordt de ziekte van Crohn, net als psoriasis, onder de auto-immuunziektes geschaard. Dus dan denk je al snel dat het met het afweersysteem te maken heeft. Maar wat bij overgewicht de verklaring zou kunnen zijn: geen idee! Zit het in de genen, waardoor mensen met psoriasis eerder zwaar worden? Of gaan mensen met psoriasis meer eten omdat ze vaker thuis zitten? Het optreden van diabetes zou, zoals ik al zei, te verklaren kunnen zijn door het overgewicht. Waarom mensen met psoriasis eerder hepatitis-C zouden krijgen, is ook absoluut niet duidelijk. Leververvetting ligt weer meer voor de hand, in die zin dat je dat vaker ziet bij overgewicht en suikerziekte. Dan zou het daardoor kunnen komen.”
Ziek van medicijnen
Comorbiditeit kan ook optreden als gevolg van medicijngebruik. “Van heel veel hormoonzalven smeren kun je diabetes krijgen, meestal type 2. Maar dan moet je er echt ontzettend veel van gebruiken, en daarom lijkt het me niet waarschijnlijk. Door medicijnen kun je natuurlijk wel allerlei bijwerkingen krijgen, maar die hebben niets met de psoriasis te maken. Als je geen psoriasis hebt en je gebruikt die medicijnen, dan kun je ook last krijgen van die bijwerkingen. Voorbeelden zijn huidkanker door te veel lichttherapie, vooral PUVA (UVA-lichttherapie gecombineerd met psoralenen, red.). Methotrexaat kan leverproblemen geven, en Neoral nierproblemen. Maar nogmaals, deze aandoeningen zijn geen gevolg van de psoriasis maar van de medicatie.”
Psychische klachten
Een apart hoofdstuk in dit kader zijn de psychische klachten waar menigeen met psoriasis mee kampt. “De laatste jaren wordt daar veel over geschreven. Deze psychische klachten, zoals depressies, zijn een gevolg van de huidaandoening. Als iemand een gehavende huid heeft, kan hij daar behoorlijk onder lijden. Maar het is niet zo dat deze psychische problemen al in aanleg aanwezig zijn, zoals dat bij psoriasis wel het geval is. De uitgebreidheid van de psoriasis bepaalt ook niet de ernst van de psychische problemen.”
Graag wil De Jong nog kwijt dat mensen met psoriasis niet bang moeten zijn om van alles te krijgen. “Veel is nog onduidelijk. In hoeverre is het echt zo dat je met psoriasis meer risico loopt om bepaalde ziektes te krijgen? Er is nog veel onderzoek nodig om deze vraag te kunnen beantwoorden.”
Deelnemers onderzoek gezocht
Op de afdeling Dermatologie & Venereologie van het Erasmus Medisch Centrum te Rotterdam wordt onderzoek gedaan naar de relatie tussen psoriasis en overgewicht. Uit recent Italiaans onderzoek is gebleken dat overgewicht een risicofactor is voor het krijgen van psoriasis. Daarnaast blijkt overgewicht een rol te spelen bij de reactie op therapie en kunnen veranderingen in lichaamsgewicht leiden tot verbetering/verergering van de psoriasis. Het Erasmus wil deze relatie graag verder onderzoeken. Mogelijk leidt dit onderzoek tot meer inzicht in de ontstaanswijze van psoriasis en tot nieuwe behandelmogelijkheden.
Als u geïnteresseerd bent en wilt meewerken aan dit onderzoek (via een enquête), dan kunt u contact opnemen met het secretariaat van de afdeling Dermatologie & Venereologie, telefoonnummer 010-4635874. U kunt dan vragen naar dr. H.B. Thio of drs. E.A. Hamminga, onder vermelding van het psoriasisonderzoek.
Door Nicole Paehlig
In Psoriasis hebt u al eens iets kunnen lezen over comorbiditeit, oftewel het hebben van meerdere chronische ziektes tegelijk. We schreven toen over ziektes die regelmatig voorkomen in combinatie met psoriasis. Maar hoe zit het met de praktische kant van de zaak? Wat doe je bijvoorbeeld als je door gewrichtsklachten (artritis psoriatica) niet in staat bent om het dopje van de tube hormoonzalf af te draaien?Het kan bijna geen toeval zijn dat sommige aandoeningen vaak gezamenlijk optreden, zoals psoriasis en artritis. Voor deze combinatie bestaat zelfs een vaste aanduiding: artritis psoriatica (AP). Vijf tot tien procent van de mensen met psoriasis zou op enig moment ook AP ontwikkelen, hoewel sommige specialisten beweren dat dit percentage aanzienlijk hoger ligt.
Ook diabetes mellitus (diabetes type 2, ook wel ouderdomsdiabetes genoemd) komt vaak voor bij mensen met psoriasis. Andersom trouwens ook: relatief veel mensen met diabetes krijgen psoriasis.
En dan is er nog een aantal chronische aandoeningen dat, hoewel minder vaak dan artritis en diabetes, regelmatig de kop opsteekt bij mensen met psoriasis. Waar dat precies mee te maken heeft, is niet bekend. Gedacht wordt aan een ‘genetische samenhang’. Erfelijke aanleg dus.
Tot zover de (gebrekkige) theorie. Nu aandacht voor de praktijk. Want het hebben van psoriasis kan al erg onhandig zijn, maar als je ook nog eens gewrichtsklachten (AP) of diabetes hebt, dan is de impact op het dagelijks functioneren wel erg groot. Hoe draai je een tube zalf bijvoorbeeld open als je vingers krom staan van de artritis? En wat te denken van medicijnen die goed zijn voor de ene kwaal, maar de andere kwaal juist verergeren?
Met hulp van de medisch adviseurs van Psoriasis hebben we enkele tips verzameld voor mensen die kampen met comorbiditeit. Vanzelfsprekend is het niet mogelijk om álle combinaties de revue te laten passeren, dus we beperken ons tot de aandoeningen die relatief vaak met psoriasis gepaard gaan.
Hoewel het niet vaak voorkomt, kunnen mensen die zowel psoriasis als diabetes hebben door het spuiten van insuline nieuwe psoriasisplekken krijgen: op de ‘spuitplekken’. Datzelfde geldt voor mensen die methotrexaat of een biotechnologisch middel met de injectienaald toedienen. Voor de behandeling van deze kleine plekjes én om te voorkomen dat ze ontstaan, kunt u een likje hormoonzalf op de ‘spuitplek’ smeren.
Wie meerdere ziektes heeft, moet vaak meerdere medicijnen gebruiken. Nu kan het zijn dat een medicijn tegen de ene kwaal de andere kwaal verergert. Dat gaat bijvoorbeeld op voor ontstekingsremmende pijnstillers (pijnstillers die u zelf kunt kopen, met uitzondering van paracetamol). Als u deze slikt omdat u gewrichtspijn (AP) hebt, dan kan de psoriasis op de huid opvlammen. U kunt zich daarom het beste beperken tot het gebruik van paracetamol. Helpt dat niet voldoende, maak alleen dan gebruik van ontstekingsremmende middelen (NSAID’s).
Ook hoge bloeddruk komt relatief vaak voor bij mensen met psoriasis. Het is goed mogelijk dat de arts dan een bètablokker voorschrijft. Let op: bij maar liefst zeventig procent van de mensen met psoriasis nemen de huidklachten toe bij het gebruik van bètablokkers. Soms reageert de huid al na een paar weken, soms pas na jaren. Vermijd daarom het gebruik van bètablokkers. Vaak zijn ze prima te vervangen door een ander medicijn. Bespreek dit met uw arts.
Wordt iemands leven ernstig beïnvloed door psoriasis, dan kan het zijn dat die persoon op een gegeven moment depressieve klachten krijgt (psychische comorbiditeit). Van antidepressiva wordt de psoriasis niet erger, met uitzondering van lithium, dat bij bijzondere vormen van depressiviteit wordt voorgeschreven. Helaas is lithium meestal niet te vervangen door een ander medicijn, zodat de bijwerkingen (toename van de psoriasis) op de koop toe genomen moeten worden. Overigens heeft naar schatting een kleine meerderheid van de mensen met psoriasis geen last van lithium. Door het gebruik van lithium slaat de psoriasisbehandeling wel minder goed aan. Een zwaardere behandeling is dan vaak noodzakelijk.
Het kan zijn dat u voor uw andere chronische ziekte (dus niet voor uw psoriasis) in het ziekenhuis belandt. U komt op een verpleegafdeling terecht die niet is ingericht op het insmeren van uw huid. En zelf bent u niet in staat om dit te doen. Wat nu? Bent u gewoon mobiel, dan kunt u vragen of u gezalfd kunt worden op de dermatologieafdeling. Daar moet dan natuurlijk wel de ruimte (tijd) voor zijn. Een praktisch probleem kan echter zijn dat de afdeling dermatologie zich in een ander gebouw bevindt!
Verschillende specialisten
Mensen met meerdere chronische aandoeningen lopen dikwijls bij meerdere specialisten. Gelukkig worden patiënten steeds vaker multidisciplinair behandeld, waarbij verschillende specialisten samenwerken. In andere gevallen is helaas nogal eens sprake van een ernstig gebrek aan communicatie tussen specialisten. Het kan zelfs zo zijn dat u tegenstrijdige adviezen krijgt. Wat u dan kunt doen, is vragen of de specialisten met elkaar willen overleggen. Overigens weten specialisten ook niet altijd wat het effect is wanneer u medicijnen voor verschillende aandoeningen moet gebruiken (polyfarmacie), én zij zijn vaak niet op de hoogte van uw totale medicijngebruik. U zou uw huisarts of apotheker kunnen vragen om voor u in de gaten te houden of de voorgeschreven middelen te combineren zijn.
‘Reumavingers’
Mensen met AP kunnen moeite hebben om bepaalde medicijnen, zoals een biological, per injectienaald toe te dienen. Hetzelfde geldt voor het hanteren van de insulinespuit: door de kromme vingers bepaald geen sinecure. Voor het biotechnologische middel Humira is een gebruiksklare spuit in de handel, die speciaal ontwikkeld is voor mensen met reuma. Maar wat moet je doen als je niet zo’n spuit tot je beschikking hebt? Met AP kan het ook heel lastig zijn om jezelf goed in te smeren, als het al gelukt is om de dop van de tube zalf af te draaien! Ook zitten medicijnen vaak verborgen achter kinderveilige sluitingen of onbereikbare doordrukstrips. Hoe verschaf je jezelf toch toegang tot het voorgeschreven middel?
Helaas zijn hier geen kant en klare oplossingen voor. Een ergotherapeut kan bekijken wat precies het probleem is bij het insmeren of spuiten en samen met u op zoek gaan naar een oplossing. Het kan zijn dat het op een andere manier wel lukt. Ook kan de ergotherapeut misschien zelf een geschikt hulpmiddel voor u maken, zoals een voorziening om uw rug in te smeren. In het geval van doordrukstrips kunt u uw apotheker vragen om de pillen voor u in een andere verpakking te stoppen. Kom wel tijdig met uw verzoek, zodat de apotheker dit niet à la minute hoeft te doen.
Water droogt de huid uit. Vooral warm (heet) water is niet goed voor de toch al droge en kwetsbare psoriasishuid. Maar als je last hebt van je gewrichten is een warm bad natuurlijk heerlijk, vooral ’s ochtends. Het stramme lichaam wordt er weer wat soepeler van. Gelukkig is een warm bad niet uit den boze als u er olie (of speciaal badzout dat de huid niet uitdroogt) aan toevoegt. Als u na het baden of douchen uw huid voorzichtig droogdept en u dan meteen insmeert (op een vochtige huid smeert een zalf of crème beter uit), dan komt uw huid niets tekort. Wat ook goed of misschien zelfs beter werkt: van tevoren insmeren en daarna onder de douche of in bad.
Wat te doen bij comorbiditeit?
Praktijk
Spuitplekken
Medicijnencocktail
Ziekenhuisopname
Bewegingsarmoede
Overgewicht komt eveneens relatief vaak voor bij mensen met psoriasis. Als je vanwege overgewicht het advies hebt gekregen om meer te bewegen maar hier door gewrichtsklachten niet goed toe in staat bent, wat doe je dan? Gelukkig zijn er ook manieren om te bewegen zonder de gewrichten ernstig te belasten. Bijvoorbeeld op een hometrainer. Ook een trilplaat is ideaal voor mensen met medische klachten die aan hun overgewicht en conditie willen werken. U kunt daarvoor terecht op de sportschool of zelf een apparaat aanschaffen. Verder ligt zwemmen natuurlijk voor de hand, tenzij u door de gewrichtsklachten niet het steile trapje op kunt komen. Andere mogelijkheid is om naar een Slender You salon te gaan. Bij slenderen wordt gebruikgemaakt van zes gemotoriseerde gymnastiektoestellen, die elk gedurende tien minuten de spieren in een ander gedeelte van het lichaam stimuleren. Slenderen is een uitstekende manier van bewegen voor mensen die niet of nauwelijks kunnen sporten.
Douchen en baden