> > >

Systemische behandeling bij psoriasis

Als uw huisarts of huidarts (dermatoloog) u vertelt dat u psoriasis heeft, is vaak de eerste vraag die bij u opkomt of er een afdoende middel tegen deze aandoening is.
Het antwoord hierop is helaas ‘nee’. Het geneesmiddel voor psoriasis is nog steeds niet ontdekt. Artsen kunnen u dus niet van uw psoriasis afhelpen. Gelukkig is psoriasis wel goed te behandelen. Er zijn drie vormen van behandeling, te weten: lokale behandelingen (met smeersels die medicijnen bevatten), lichtbehandelingen en systemische behandelingen (met medicijnen die u moet slikken). Uw behandelend arts schrijft altijd een therapie voor die gebaseerd is op de toestand van uw huid en op het type van uw psoriasis. Ook zal hij uw ervaringen met een eerdere behandeling meenemen in de therapiekeuze en hoeveel tijd u kunt en wilt besteden aan de behandeling.

Deze folder is bedoeld voor mensen met psoriasis die meer willen weten over systemische behandelingen. We vertellen eerst wat over de huid en wat psoriasis eigenlijk is. Daarna leggen we uit wat een systemische behandeling is en beschrijven we de behandelingen met methotrexaat, retenoïden, ciclosporine en fumaarzuur.
De folder Systemische behandelingen bij psoriasis is de derde uitgave in de reeks over de verschillende behandelingsvormen. De Psoriasis Vereniging Nederland (PVN) geeft deze reeks uit. De eerste uitgave gaat over lokale behandelingen en de tweede uitgave gaat over lichtbehandelingen. U kunt deze folders opvragen bij de PVN via de Psoriasis-Infolijn. Meer informatie over de PVN en het adres en telefoonnummer vindt u achter in deze folder.

ONZE HUID
Onze huid is opgebouwd uit drie lagen. De opperhuid is de bovenste laag van de huid en die zien we dus. De opperhuid bestaat uit huidcellen die langzaam afsterven en zo de hoornhuid vormen. Er ontstaan ook weer nieuwe cellen en iedereen krijgt zo één keer per maand een nieuwe huid. Onder de opperhuid zit de lederhuid. Dit is de dikste laag en hierin liggen bloedvaatjes, haarzakjes, zweetkliertjes en zenuwen. De derde en onderste laag is het onderhuids bindweefsel met vetcellen. Het is een isolatielaag die warmte vasthoudt.
De huid is het grootste orgaan van ons lichaam. Het is een soepel, elastisch weefsel dat de barrière vormt tussen de buitenwereld en de rest van ons lichaam. De huid beschermt ons tegen indringers van buitenaf, zoals virussen, bacteriën, infecties en schimmels. Hij beschermt ons ook tegen de ultraviolette straling. De huid is als het ware een natuurlijke jas. Daarnaast regelt de huid door de bloedvaatjes en zweetkliertjes de transpiratie, de temperatuur en de vochtigheid van ons lichaam. Als we het bijvoorbeeld warm hebben, zetten de bloedvaatjes in de huid uit om die warmte kwijt te raken. De huid wordt dan rood. Er zijn zweetkliertjes in de huid die ervoor zorgen dat we afkoelen als we het warm hebben. Als we het koud hebben, trekken de bloedvaatjes samen om warmte vast te houden. De huid wordt dan bleek. In de huid zijn miljoenen kleine zenuwvezeltjes die van de hersenen via het ruggenmerg helemaal tot de bovenste laag van de huid lopen. Daardoor kunnen we warmte, kou en pijn voelen. Voelen is een andere belangrijke functie van de huid.

DE PVN
De PVN is een belangenorganisatie van en voor mensen met psoriasis. De PVN bevordert het lotgenotencontact, geeft voorlichting over psoriasis in de breedste zin van het woord en behartigt de belangen van mensen met psoriasis. De PVN heeft een aantal afdelingen in het land. Deze afdelingen organiseren verschillende activiteiten voor de leden zoals lotgenotenbijeenkomsten en voorlichtingsavonden.

De PVN beschikt over een landelijk secretariaat met een aantal vaste medewerkers in Den Haag. Als u bijvoorbeeld met de Psoriasis-Infolijn belt, krijgt u één van deze medewerkers aan de lijn. Bij hen kunt u altijd terecht voor advies en informatie over psoriasis. U vindt die informatie ook in Psoriasis, het tweemaandelijks blad van de PVN, en in de andere folders van de PVN. Via de Psoriasis-Infolijn kunt u die aanvragen. U kunt daar ook de adressen en telefoonnummers van de afdelingen van de pvn opvragen.

U kunt lid worden van de pvn door te schrijven naar het landelijk secretariaat. U kunt ons ook bellen via de Psoriasis-Infolijn. De PVN is te vinden op internet: www.pvnnet.nl

WAT IS PSORIASIS EIGENLIJK?
Psoriasis is een chronische huidaandoening die voorkomt bij mannen en vrouwen, jong en oud. Meer dan 300.000 mensen in Nederland hebben psoriasis. Psoriasis kenmerkt zich door rode plekken op de huid die vaak bedekt zijn met witte schilfers. Bij de meeste mensen zitten de plekken op de ellebogen, knieën en de hoofdhuid (psoriasis vulgaris). Bij psoriasis is het normale proces van huidvernieuwing verstoord. De huidcellen groeien zeven keer zo snel als normaal en krijgen niet de kans om volledig uit te groeien. Als deze onrijpe cellen de hoornlaag bereiken, zien ze er uit als witte schilfers die op de huid plakken. De huid raakt geïrriteerd door de versnelde celdeling en in de psoriasisplekken doen zich kleine ontstekingen voor. Daardoor wordt de huid dik en rood. Veel mensen hebben ook last van jeuk.

Er zijn verschillende vormen van psoriasis: de meest voor-komende vorm is psoriasis vulgaris. Bij psoriasis guttata zitten er over het hele lichaam talrijke druppelgrote plekjes en bij pustuleuze psoriasis puistjes (pustels). Soms doen de nagels (psoriasis unguium) en de gewrichten (artitris psoriatica) mee.
Zoals gezegd is psoriasis nog niet te genezen, maar wel goed te behandelen. We beschrijven nu voor u de derde stap in de behandelingen van psoriasis: de systemische behandelingen

SYSTEMISCHE BEHANDELINGEN
Systemische behandelingen zijn de derde stap in de behandeling van psoriasis. De huidarts schrijft een behandeling met een medicijn in tabletvorm, capsules of injectie voor als u een ernstige of uitgebreide vorm van psoriasis heeft. Het zijn zeker niet de eerste middelen die een huidarts voorschrijft. Hij kiest pas voor een systemisch middel als een lokale behandeling of een behandeling met licht niet (meer) helpen.
Een systemisch middel remt de ontsteking en de versnelde celdeling in de huid af. Er zijn verschillende systemische middelen tegen psoriasis zoals methotrexaat (afgekort MTX), ciclosporine, retinoïden (acitretine) en fumaarzuur. MTX, ciclosporine en middelen die zijn afgeleid van vitamine A, bijvoorbeeld acitretine, zijn effectieve middelen voor ernstige vormen van psoriasis. MTX is een middel dat ook goed werkt bij mensen met artritis psoriatica. Bij mensen met een ernstige vorm van pustuleuze psoriasis schrijft de huidarts eerder acitretine voor.
Systemische middelen helpen goed, maar hebben allemaal op de langere duur (ernstige) bijwerkingen. Om die tegen te gaan combineren huidartsen een systemisch middel vaak met een lokaal middel of met een lichtbehandeling.

We beschrijven nu de verschillende systemische behandelingen.

METHOTREXAAT (MTX)
Methorexaat is een cytostaticum (een middel dat onder andere gebruikt wordt bij de behandeling van kanker). Het is een middel dat huidartsen al meer dan dertig jaar gebruiken bij de behandeling van psoriasis. MTX is een medicijn dat de versnelde celdeling in de huid afremt. MTX werkt ook ontstekingsremmend. Het is een effectief middel, want bij 70 tot 90% van de mensen met ernstige psoriasis vulgaris werkt het goed. Methotrexaat is ook effectief bij mensen met gewrichtsklachten (artritis psoriatica). Het middel helpt goed bij ernstige vormen van psoriasis, maar heeft ook forse bijwerkingen met name voor de leverfunctie. Gelukkig is het zo dat door het lange gebruikt van MTX de bijwerkingen inmiddels goed bekend zijn. Er zijn zelfs internationale richtlijnen voor het gebruik van MTX.

MTX werkt pas na drie maanden en daarom duurt een behandeling minimaal drie maanden. In die periode neemt u MTX in als tablet of krijgt u het middel toegediend als injectie. In het begin van de behandeling kiest de huidarts meestal voor de tabletvorm. Pas later, als duidelijk is dat u er misselijk van wordt, denkt hij aan een MTX-injectie. In die drie maanden slikt u het voorgeschreven aantal MTX tabletten eenmaal per week of driemaal per week. MTX is namelijk een middel dat u niet iedere dag moet innemen. Als u MTX eenmaal per week moet innemen, slikt u het voorgeschreven aantal tabletten eenmaal per week in een eenmalige dosis. Het is belangrijk dat u de tabletten in één keer inneemt. De huidarts kan ook voorschrijven dat u MTX niet eenmaal, maar driemaal per week met een tussentijd van 12 uur slikt. Als u zes tabletten moet innemen, slikt u op woensdagochtend om 8.00 uur twee tabletten, om 20.00 uur weer twee tabletten en om 8.00 uur op donderdag de laatste twee tabletten. Dit is maar een voorbeeld: u kunt andere dagen en tijdstippen aanhouden als u maar wel die tussentijd van 12 uur aanhoudt. Bij MTX is het belangrijk dat u zich altijd houdt aan de dosering van de arts.

U kunt de tabletten het beste tijdens de maaltijd met water innemen. MTX-tabletten mag u niet innemen met melk. En tijdens een behandeling met MTX kunt u beter ook zo min mogelijk alcohol drinken. Op de dagen dat u de MTX-tabletten moet slikken, mag u zelfs helemaal geen alcohol gebruiken.
Er zijn medicijnen die u niet samen met MTX kunt gebruiken, zoals antibiotica. Daarom is het verstandig om altijd aan uw behandelend arts te melden welke medicijnen u nog meer slikt. U kunt hem ook vragen of u een geneesmiddelenpasje kunt krijgen. In zo’n pasje staan alle geneesmiddelen die u gebruikt duidelijk vermeld

EVENTUELE BIJWERKINGEN
Tijdens de behandeling met MTX kunt u last krijgen van bijwerkingen. Van sommige bijwerkingen heeft u duidelijk last en van andere bijwerkingen merkt u niets. Door het slikken van MTX kunt u misselijk worden of lusteloos. U kunt ook last krijgen van buik- en maagklachten, haaruitval of zweertjes in uw mond. Deze bijwerkingen merkt u natuurlijk zelf. Maar er zijn ook bijwerkingen waar u bijna niets van merkt, zoals bloedarmoede en leverbeschadiging. Deze bijwerkingen treden vooral op als u MTX wat langer slikt.

Om die onzichtbare bijwerkingen vroegtijdig op te sporen, zal uw huidarts uw bloed regelmatig laten controleren. Om te kijken of er leverbeschadiging is ontstaat, zal hij na twee, drie of vier jaar (dit is afhankelijk van de richtlijnen van het ziekenhuis) bij u een leverbiopsie laten doen. Bij een leverbiopsie neemt een internist of een maag-darm arts met een holle naald via de huid (die plaatselijk is verdoofd) een klein monstertje van het leverweefsel voor onderzoek in het laboratorium onder de microscoop. Een leverbiopsie kan pijnlijk zijn en is niet geheel zonder risico’s. Daarom zal uw huidarts een leverbiopsie ook pas laten doen als blijkt dat de MTX bij u aanslaat of als u het middel al enige jaren slikt. Bij een behandeling van een paar maanden is een leverbiopsie niet nodig.

U mag MTX niet gebruiken
Als u zwanger bent
Als u een kinderwens heeft (zowel mannen als vrouwen)
Als u een bloedziekte of ernstige bloedarmoede heeft
Als u een actieve maagzweer heeft
Als u een leverziekte heeft
Als u ernstige nierfunctiestoornissen heeft
Als u veel alcohol gebruikt
Als u kanker heeft
Als u een acute infectie heeft
Als u vroeger arsenicum heeft gebruikt

STOFNAAM MERKNAAM
Methotrexaat Emthexate
Ledertrexate

RETINOÏDEN (ACITRETINE)
Retinoïden zijn stoffen die zijn afgeleid van vitamine A. Huidartsen gebruiken het werkzame bestanddeel ervan, acitretine, al vele jaren bij de behandeling van ernstige vormen van psoriasis vulgaris en pustuleuze psoriasis. Bij 70% van de mensen werkt acitretine goed. Het is een systemisch middel met soms hinderlijke bijwerkingen. Om de kans op bijwerkingen zoveel mogelijk te verkleinen, schrijft de huidarts acitretine meestal voor in combinatie met andere behandelingen.
Een behandeling met acitretine kan enkele maanden duren, maar ook enkele jaren. Dit is afhankelijk van de ernst en het type van uw psoriasis. De dosering verschilt erg van persoon tot persoon. De arts geeft aan hoeveel, op welk tijdstip van de dag en hoe lang u acitretine moet slikken. Het is belangrijk dat u zich hieraan houdt. U kunt de capsules met acitetrine het beste tijdens de maaltijd innemen met melk. Tijdens een behandeling met acitetrine moet u zo min mogelijk alcohol gebruiken.

Er zijn medicijnen die u niet samen met acitetrine kunt gebruiken, zoals antibiotica. Daarom is het verstandig om altijd aan uw behandelend arts te melden welke medicijnen u nog meer slikt. U kunt hem ook vragen of u een geneesmiddelenpasje kunt krijgen. In zo’n pasje staan alle geneesmiddelen die u gebruikt duidelijk vermeld.

EVENTUELE BIJWERKINGEN
Tijdens de behandeling met acitretine kunt u last krijgen van bijwerkingen. Een aantal bijwerkingen komt alleen in het begin van de behandeling voor. Bij sommige mensen bijvoorbeeld verergert de psoriasis in het begin van de behandeling. Veel voorkomende bijwerkingen zijn droge lippen (wat hiertegen helpt is een vette lippenzalf), een droge huid en slijmvliezen. De slijmvliezen van de neus kunnen droog worden en uw huid kan schilferen. Een vette zalf (vaseline) helpt goed tegen deze droogheid. Uw huid is tevens gevoeliger voor kleine verwondingen. Soms zijn de ogen ook wat geïrriteerd. Sommige mensen kunnen daardoor hun contactlenzen (tijdelijk) niet meer dragen. Andere bijwerkingen zijn haaruitval, gewrichtspijn en hoofdpijn. Al deze bijwerkingen verdwijnen zodra u stopt met de behandeling. Ook uw haar komt dan weer terug.

Als u acitretine enkele jaren slikt, kunnen beschadigingen aan de lever ontstaan en botafwijkingen. Uw huidarts zal uw bloed geregeld laten onderzoeken.
Acitretine kan misvormingen bij de ongeboren vrucht veroor-
zaken. Daarom mogen vrouwen die zwanger zijn of zwanger willen worden absoluut geen acitretine slikken. Vrouwen mogen tijdens de behandeling en ook nog tot twee jaar na het stoppen van de behandeling niet zwanger worden. Acitretine beïnvloedt de vruchtbaarheid van vrouwen en mannen niet.

U mag acitretine niet gebruiken
Als u zwanger bent
Als u een kinderwens heeft (vrouwen)
Als u een leverziekte heeft
Als u een nierziekte heeft
Als u een verhoogd cholesterolgehalte heeft

STOFNAAM MERKNAAM
Acitetrine Neotigason

CICLOSPORINE
Ciclosporine is een uit schimmels geïsoleerde stof. Artsen gebruiken het middel al vele jaren bij orgaantransplantaties. Het middel onderdrukt namelijk afstotingsreacties van het lichaam. Bij toeval werd ontdekt dat ciclosporine ook goed werkt bij psoriasis. Het is een systemisch middel dat huidartsen al meer dan tien jaar gebruiken bij de behandeling van ernstige vormen van psoriasis. Bij 60 tot 80% van de mensen werkt ciclosporine goed. Het is een middel dat snel werkt: binnen twee tot vier weken merkt u al of de behandeling aanslaat.

Ciclosporine werkt snel en effectief, maar het middel kent ook bijwerkingen met name voor de nierfunctie. De bijwerkingen treden op als u het middel wat langer slikt. Daarom zal uw huidarts ciclosporine ook niet voor een lange tijd voorschrijven. Ciclosporine is vooral een middel dat artsen inzetten bij een crisisbehandeling van psoriasis.

Een behandeling met ciclosporine duurt meestal enkele maanden. In die periode slikt u het middel (meestal in de vorm van capsules) in de dosering die uw arts heeft voor-geschreven. U kunt ciclosporine het beste innemen met appelsap of sinaasappelsap. U kunt natuurlijk een ander sapje nemen, behalve grapefruitsap. Door grapefruitsap werkt ciclosporine namelijk minder goed. Bij een middel als ciclosporine moet u zich altijd houden aan de juiste dosering. Uw arts moet erop kunnen vertrouwen dat u de voorgeschreven hoeveelheid ook werkelijk inneemt.

Er zijn medicijnen die u niet samen met ciclosporine kunt gebruiken, zoals medicijnen voor een hoge bloeddruk en jicht. Daarom is het verstandig aan uw behandelend arts te melden welke andere medicijnen u nog meer slikt. U kunt hem ook vragen of u een geneesmiddelenpasje kunt krijgen. In zo’n pasje staan alle geneesmiddelen die u gebruikt duidelijk vermeld.

EVENTUELE BIJWERKINGEN
Tijdens de behandeling met ciclosporine kunt u last krijgen van bijwerkingen. Van sommige bijwerkingen merkt u veel en van andere bijwerkingen merkt u niets. Bekende merkbare bijwerkingen zijn moeheid, een grieperig gevoel met spierpijn en misselijkheid. Meestal komen deze bijwerkingen alleen in het begin van de behandeling voor. Verder kunnen bijwerkingen optreden zoals een branderig gevoel in de handen en voeten, trillende handen, hoofdpijn, duizeligheid, wat toegenomen beharing op armen, benen en gezicht en tandvleesafwijkingen (daarom is het belangrijk dat u uw tanden goed poetst en flost). Al deze bijwerkingen verdwijnen zodra u stopt met de behandeling. Sommige mensen zijn door ciclosporine wat gevoeliger voor infecties. Als u last krijgt van keelpijn, verkoudheid, griep of steenpuisten moet u dit altijd zeggen tegen uw arts. Deze bijwerkingen treden eerder op bij hogere doseringen. Om de bijwerkingen tegen te gaan houdt uw arts waarschijnlijk een maximale dosering van vijf milligram ciclosporine per kilogram lichaamsgewicht aan.

Bij langdurig gebruik van ciclosporine kunnen nierfunctiestoornissen optreden. Hier merkt u zelf niet veel van. Om eventuele schade aan de nieren vroegtijdig op te sporen, zal uw arts regelmatig nierfunctiecontroles doen. Ook zal hij uw bloeddruk in de gaten houden.

Omdat ciclosporine een middel is om afweerreacties te onderdrukken, hebben mensen die zijn behandeld met een UVB- of PUVA-behandeling een verhoogde kans op bepaalde vormen van kanker. Het is dan ook goed als u uw huid regelmatig laat controleren.

U mag ciclosporine niet gebruiken
Als u zwanger bent
Als u borstvoeding geeft
Als u een nierziekte heeft
Als u een te hoge bloeddruk heeft
Als u een ernstige infectie heeft
Als u een kwaadaardig gezwel heeft of ooit gehad heeft
In combinatie met bepaalde vaccinaties

STOFNAAM MERKNAAM
Ciclosporine Neoral

FUMAARZUUR (FUMARATEN)
Fumaraten zijn stoffen die in alle cellen van het lichaam voorkomen en gebruikt worden als een systemisch middel. Huidartsen schrijven fumaraten voor aan mensen met ernstige psoriasis en gewrichtsklachten. Niet alle huidartsen in ons land schrijven ze voor, omdat de werking van fumaraten wetenschappelijk nog niet voldoende is onderzocht. Fumaraten zijn in ons land nog steeds geen wettelijk geregistreerd geneesmiddel. Toch zijn in de loop der jaren veel mensen met goed resultaat behandeld.
Als u een behandeling met fumaraten volgt, slikt u een bepaalde doseringe fumadermtabletten. Er zijn lichte en zware tabletten in de handel. De dosering gebeurt altijd op voorschrift van uw huidarts. Hij begint meestal met een lage dosis (lichte tabletten) in verband met mogelijke bijwerkingen zoals maag- en darmklachten. Als uw lichaam gewend is aan de furmaraten bouwt uw arts de dosering langzaam op tot een maximaal toegestane hoeveelheid van 1,2 gram per dag.

Ziektekostenverzekeraars vergoeden de fumadermtabletten niet. Veel mensen worden dan ook behandeld met magistraal bereide fumadermtabletten. Dit houdt in dat een Nederlandse apotheker, op aanvraag van een arts, de tabletten in zijn apotheek maakt. Magistraal bereide geneesmiddelen komen wel in aanmerking voor een vergoeding door zorgverzekeraars.

EVENTUELE BIJWERKINGEN
Tijdens een behandeling met fumaraten kunt u last krijgen van bijwerkingen. Bekende bijwerkingen zijn maag- en darmklachten, opvliegingen, moeheid, misselijkheid, duizeligheid, jeuk en gewichtstoename. Langdurig gebruikt van fumaraten kan nierfunctiestoornissen geven. Om deze vroegtijdig op te sporen, zal uw behandelend arts uw bloed en urine regelmatig laten controleren.

U mag fumaraten niet gebruiken
Als u zwanger bent
Als u borstvoeding geeft
Als u een nierziekte heeft
Als u een leverziekte heeft
Als u hart- en vaatziektes heeft
Als u jonger bent dan 18 jaar

STOFNAAM MERKNAAM
Fumaraten Fumaderm Initial (licht)
Fumaderm (sterk)

COMBINATIETHERAPIEËN
Psoriasis kan behandeld worden met een zalf, licht of een medicijn. Hoe ernstiger de psoriasis, hoe sterker de therapie en hoe meer kans op bijwerkingen. Het voordeel van combinatietherapieën is dat ze de afzonderlijke behandelingen verkorten en daardoor de kans op bijwerkingen verkleinen. Bovendien versterken de therapieën elkaar en daardoor zijn ze effectiever.

Huidartsen schrijven systemische middelen voor in combinatie met een lokaal middel (een sterkere hormoonzalf) of met een lichtbehandeling (UVB of PUVA). Er zijn meerdere combinaties mogelijk, zoals MTX met een hormoonzalf, MTX met lichttherapie (UVB of PUVA), acitretine met een hormoonzalf of calcipotriolzalf of acitretine met een lichtbehandeling (UVB of PUVA).

TOT SLOT
In deze folder hebben wij u meer verteld over de verschillende systemische behandelingen bij psoriasis.
Als u hierover nog vragen heeft, kunt u die het beste aan uw behandelend arts stellen.
Aarzel niet om informatie te vragen. Het is tenslotte uw lichaam.